In 39 gemeenten is de partij die de grootste werd bij de raadsverkiezingen in de formatie van een nieuwe coalitie al dan niet door eigen toedoen buitenspel komen te staan. Dit blijkt uit onderzoek van onderzoeksbureau DeCollegetafel. 

Het record is tot nog toe in handen van de formatie van 2014. Toen bleef in 38 gemeenten de partij die als grootste uit de raadsverkiezingen kwam vervolgens buiten het nieuwe college. Het record is gebroken nadat de gemeenteraad van Velsen donderdag 3 september 2026 de nieuwe wethouders benoemde. Daardoor werd definitief duidelijk dat Forum voor Democratie (FVD), die in Velsen de grootste partij is geworden bij de raadsverkiezingen van 18 maart 2026, buitenspel kwam te staan. Forum voor Democratie is ook in Epe de grootste partij geworden en kwam daar al eerder buitenspel te staan. 

Landelijke partijen

De stijging van het aantal grootste partijen die in de formatie buitenspel zijn komen te staan, wordt vooral veroorzaakt door de landelijke partijen. Dat aandeel is in vergelijking met vier jaar geleden verdubbeld: toen bleven landelijke partijen die in gemeenten het grootste waren geworden in acht gemeenten buiten het college, dit jaar is dat aantal gestegen naar zeventien. 

Kleine en grote winnaars 

Het zijn kleine en grote winnaars die als grootste partij buitenspel zijn komen te staan. Zo haalde PRO in Dordrecht als grootste partij slechts 15,4 procent (6 van de 39) van de zetels maar waren er evenals in vier andere gemeenten twijfels over de bestuurlijke betrouwbaarheid van de nieuwe fusiepartij van GroenLinks en PvdA. 

De VVD in Oostzaan daarentegen haalde liefst 46,2 procent van de zetels (6 op 13 zetels) en de Stadspartij in Doesburg kwam tot veertig procent van de zetels (6 op 15 zetels). Beide grootste winnaars in deze kleine gemeenten bleven buiten het college vanwege hun anti-fusiestandpunt. 

Een stellige opvatting over de opvang van asielzoekers in combinatie met een gebrek aan bestuurlijke ervaring kostte rechtse partijen die als grootste uit de verkiezingen kwamen een plek in het nieuwe college. Dat was het geval voor Rechts Stede Broec: 31,6 procent van de zetels (6 op 19 zetels) en voor Vrije Partij Ooststellingwerf: 19 procent (4 op 21 zetels).  

PVV en FVD

Ook blikvangende afdelingen van de rechtse landelijke partijen PVV en FVD bleven onder meer vanwege hun asielstandpunt buiten het college, maar zij behoorden tot de kleinere grootste partijen met minder dan een kwart van de zetels. De PVV haalde als grootste partij die buiten het college bleef, zijn beste resultaat in Terneuzen: 22,6 procent van de zetels (6 op 31 zetels). Forum voor Democratie (FVD) scoorde als grootste partij die buiten het college blijft, zijn beste resultaat in Velsen: 22,8 procent van de zetels (8 op 35 zetels). PVV noch FVD haalde met dit resultaat de top-twintig van grootste partijen die als grootste uit de raadsverkiezingen kwamen maar de formatie verloren. 

Grote steden 

Dat de grootste partijen in de formatie buitenspel komt te staan doet zich vooral voor in kleinere gemeenten met minder dan veertigduizend inwoners. Naarmate de gemeente meer raadszetels en dus meer inwoners heeft, komt de grootste partij minder vaak buitenspel te staan. Opmerkelijk is daarom dat in liefst vijf gemeenten met meer dan honderdduizend inwoners de grootste partij van de raadsverkiezingen buitenspel is komen te staan: Tilburg (Lijst Smolders/Belang van Tilburg), Westland (Westland Verstandig), Zwolle (Swollwacht), Zoetermeer (PVV) en Dordrecht (PRO). Deze winnaars zijn allemaal vanwege bestuurlijke instabiliteit en het gebrek aan bestuurlijke ervaring buiten het college gebleven. 

Pluche

Over het hoe en waarom de grootste partij als dé winnaar van de raadsverkiezingen in de formatie aan het kortste eind trekt en in de oppositie komt, zie het artikel in Binnenlands Bestuur: Ook de winnaar moet het pluche verdienen.

De cijfers

Hoeveel zetels haalden de grootste partij die als winnaar van de raadsverkiezingen 2026 in de formatie al dan niet door eigen toedoen buitenspel kwam te staan, klik hier voor de ranking van de 39 grootste partijen in de 39 gemeenten waar zij buitenspel kwamen te staan.

Wil je weten hoe de score is van grootste partijen als verliezer van de formatie, gemeten naar gemeentegrootte, klik hier voor het overzicht grootste partij verliezer formatie gerangschikt per inwonertal/zeteltal. 

Literatuur

Over de lotgevallen van de grootste partij bij de raadsverkiezingen die vervolgens de formatie verliest, schreef Julien van Ostaaijen in Bestuurswetenschappen het artikel: Het initiatief uit handen: Waarom de grootste lokale politieke partij niet altijd in het college belandt en wat partijen daaraan kunnen doen.