De formatie van nieuwe colleges vergt in 2026 meer tijd dan in 2022. In 2022 kwam de gemiddelde formatieduur uit op afgerond 83 dagen. In 2026 gaat de gemiddelde duur van de formatie naar 90 dagen. Dit blijkt uit onderzoek van DeCollegetafel.

De duur van de formatie van nieuwe colleges is deze eeuw steeds langer geworden. Vanaf 2002, bij de introductie van het dualisme in het lokaal bestuur, is de duur van de formatie vrijgegeven. Gemeenteraden zijn sindsdien niet meer verplicht om uiterlijk binnen zes weken na de raadsverkiezingen de nieuwe wethouders te benoemen. In 2006 kwam de gemiddelde formatieduur uit op 38,2 dagen. In 2014 is de formatieduur gestegen naar 49 dagen en in 2018 naar 64 dagen. 

Verklaringen

Er zijn diverse verklaringen voor de forse langere formatie in 2022. Er is de toenemende versplintering van het politieke landschap waardoor er steeds vaker vier of meer partijen nodig zijn om tot een coalitieakkoord te komen en het benoemen van nieuwe wethouders. Het aantal fracties in gemeenteraden steeg in 2022 voor het eerst naar gemiddeld 8 fracties per gemeente. 

Screening 

Ook werden in 2022 voor het eerst alle wethouders gescreend, dat kostte veel extra tijd. Daarnaast kreeg het proces van professionalisering van het formatieproces (duidingsdebat, inzet verkenner en informateur) in steeds meer gemeenten vorm. Tegelijkertijd is het lokaal bestuur lekenbestuur en dat betekent dat tijdrovende onderhandelingen in de avonduren en weekenden plaatsvinden, dat kost ook formatietijd. 

Voor meer toelichting en duiding, zie ook het verhaal in Binnenlands Bestuur “Goed formeren kost tijd”. 

Formatieduur 2022 

Voor het vaststellen van de duur van de formatie is per gemeente berekend het aantal dagen tussen de dag van de verkiezingen (16 maart 2022) en de dag waarop de nieuwe wethouders door de gemeenteraad zijn benoemd. Uit onderzoek van DeCollegetafel blijkt dat de gemiddelde formatieduur in 2022 voor 333 gemeenten uitkwam op afgerond 83 dagen. 

Gemeentegrootte 2022 

De formatietijd in grotere gemeenten duurt langer dan in kleinere gemeenten. Dat blijkt ook uit de formatieduur, berekend naar gemeentegrootte. Voor 2022 ziet er dat als volgt uit:

0 – 30 duizend inwoners – 82 dagen

30 – 60 duizend inwoners – 82 dagen 

60 – 100 duizend inwoners – 87 dagen

100 duizend of meer inwoners – 90 dagen 

Formatieduur 2026 

De duur van de gemiddelde formatietijd in 2026 gaat richting negentig dagen. Op 22 juli 2026, bij aanvang van het zomerreces, moesten zestien gemeenten de formatie nog afhandelen met of het opstellen en/of vaststellen van een coalitieakkoord of raadsprogramma plus in alle gevallen nog het benoemen van nieuwe wethouders. De 324 gemeenten die al klaar zijn met de formatie komen uit op een gemiddelde formatieduur van 87 dagen, zie ook: Recordaantal gemeenten nog niet klaar. 

Sneller en langzamer 

Van de 324 gemeenten die voor de zomer van 2026 klaar zijn met de formatie hebben 182 gemeenten meer tijd nodig gehad dan in 2022, zo blijkt uit onderzoek van DeCollegetafel. Dat varieert van één dag extra tot 63 dagen meer. Er zijn tegelijkertijd 115 gemeenten die in 2026 sneller met de formatie klaar waren, waaronder Den Haag dat in 2022 pas eind september klaar was, maar dit keer voor de zomer een nieuw college onder leiding van Richard de Mos (Hart voor Den Haag) benoemde. 

Geleerde lessen 

Enkhuizen en Vlieland waren na de raadsverkiezingen van 2018 en 2022 de gemeenten die veruit de meest formatietijd nodig hadden. Dit keer zijn er twee eilandgemeenten die pas na de zomer het collegevormingsproces gaan afronden. Schiermonnikoog benoemt zijn wethouders op 3 september 2026, in Ameland is de formatie halverwege de zomer nog een blackbox. Dorpspolitiek waar iedereen elkaar kent, is, zo lijkt het, geen garantie voor een snelle formatie. Vlieland was in 2026 aanzienlijk sneller klaar dan in 2022. De belangrijkste verklaring: in plaats van een politiek leider die als formateur het proces moest leiden, werd er dit keer gekozen voor een onafhankelijk gespreksleider van het formatieproces. 

Achtergrond

Voor meer informatie over de formatieduur in 2022, klik hier voor het onderzoek van DeCollegetafel “Formatieduur 2022”.

In 2006 is de lengte van de formatie onderzocht voor Binnenlands Bestuur door Peter Faber. De gemiddelde formatieduur kwam dat jaar uit op 38,2 dagen. (Bron: Bouwmans, H.(2010), Van 9 tot 100 dagen formeren, Alphen aan den Rijn, Binnenlands Bestuur. 

De duur van de formatie in 2014 en 2018 is onderzocht en beschreven in: Otjes, S., Natris, de, J. en Allers, M. (2021), De duur van de formaties en de lengte van collegeakkoorden, Rijksuniversiteit Groningen, COELO, DNPP. 

Voor meer informatie over de formatieduur in 2026, mail naar: . Aangezien de formatie van 2026 nog niet in alle gemeenten is afgerond, is het rapport Formatieduur 2026 nog in voorbereiding.